Vrij Nederland

The Road after Guantanamo

mei 2006

 

Drie gespierde jonge mannen, met zwarte baarden en vriendelijke ogen zitten wat ongemakkelijk in de luxueuze banken van een ruime kamer met gouden spiegels in het Ambassade hotel in Amsterdam. Door de ramen zijn rondvaartboten te zien die rustig de Herengracht afvaren. Asif Iqbal (23), bestudeert met een serieuze blik het A4tje met namen van journalisten die vandaag langs zullen komen en geeft het door aan Shafiq Rasul (27). Ruhel Ahmed (23) hangt achterover in zijn stoel in zijn trainingspak en heeft zijn sportschoenen uitgedaan. Zijn voeten leunen op het glazen tafelblad. Deze drie jongens, bekend geworden als de Tipton three, zaten meer dan twee jaar vast in het beruchte Amerikaanse gevangeniskamp op Guantanamo Bay en zijn in Nederland voor de promotie van een film over hun verhaal, The Road to Guantanamo.

In 2001 waren de drie Britten in Pakistan voor het huwelijk van Iqbal. Voor dit voltrokken werd, besloten de jongens een reis naar buurland Afghanistan te maken, uit nieuwsgierigheid en om een paar weken vrijwilligerswerk te doen in het land op de rand van oorlog. Toen de Verenigde Staten begon met het bombarderen van de hoofdstad Kabul, wilden de jongens niets liever dan terug naar Pakistan. Opgelucht stapten ze in een busje dat hen daar naar toe zou nemen. Maar in plaats van de veiligheid van Pakistan, belandden de drie in de frontlinie in de strijd tussen de Taliban en de Noordelijke Alliantie. Deze laatste won de slag en de jongens werden aangezien voor Taliban soldaten en gevangen genomen. De Noordelijke Alliantie vermoordde hen meerdere malen bijna en droeg ze uiteindelijk uitgeput over aan de Verenigde Staten. De VS ging er vanuit dat ze alle drie gevaarlijke Al Qaida of Taliban leden waren en vloog hen naar Guantanamo Bay, waar ze vaak en hardhandig werd gevraagd naar de verblijfplaats van Osama Bin Laden. Op een wazige videoband uit 2000 waren, volgens de Amerikaanse ondervragers, de drie jongens te zien samen met Al Qaida kopstuk Mohammed Atta. Pas op het moment dat de Engelse geheime dienst ingreep en bewees dat de drie in 2000 in Engeland waren (twee hadden taakstraffen en een zat op de universiteit), accepteerde de VS dat de jongens toch geen terroristen waren en liet ze vrij.

Vele malen hebben de Tipton three hun geschiedenis inmiddels verteld. Ze sommen op dat ze in Turkije, Denemarken, Ierland, België en Duitsland zijn geweest. Gisteren waren ze nog te gast in een prime time Iers praatprogramma. De vragen zijn vaak hetzelfde. Rasul: “Wat deden jullie nou écht in Afghanistan? Haat je Amerika? Zijn jullie als jihad-strijders Guantanamo uitgekomen?” Maar de reacties op de film zijn overal voornamelijk positief. Toen de jongens twee jaar geleden in Engeland terugkwamen was de ontvangst minder warm. De Britse roddelkrant The Sun voert al jaren actie tegen hun onschuld en komt regelmatig met “nieuwe bewijzen” dat de drie als tieners bommen maakten in een lokaal parkje. De jongens konden ook niet meer terecht in Tipton, het stadje waar ze vandaan komen en waar de extreem rechtse British National Party traditiegetrouw veel stemmen krijgt. Vlak na hun thuiskomst hing er een pop in een oranje overal, Guantanamo style, aan een lantaarnpaal met “Hang the Tipton Taliban” er op. Ze verhuisden naar Glasgow waar niemand ze herkende. Meer dan een jaar leefden ze in de relatieve luwte. Twee van hen trouwden, een maakte zijn opleiding af. 

Toen regisseur Michael Winterbottom hen met het idee benaderde een film te maken, gingen ze akkoord omdat ze vonden dat het verhaal van Guantanamo een zo breed mogelijk publiek moest bereiken. Aangezien de drie in de film zelf in beeld komen is van een anoniem bestaan inmiddels geen sprake meer. Dat is niet erg, vinden ze. Ahmed: “Mensen herkennen ons nu overal. Ze groeten meestal gewoon. Dan groet ik terug.”

Zondagavond, in de uitverkochte Amsterdamse bioscoop Kriterion, zijn ze alle drie aanwezig om na de Nederlandse voorpremière antwoord te geven op vragen uit het publiek. De presentator van de avond, Midden-Oosten deskundige Paul Aarts, vraagt binnen vijf minuten waarom de jongens nou écht naar Afghanistan gingen. Niet veel later komt de vraag of ze Guantanamo Bay uit zijn gekomen als jihad-strijders. De jongens kijken elkaar vermoeid aan. Ruhel Ahmed antwoordt met een glimlach: “Zouden we hier dan zitten meneer?”